What does Ayri Fik

Mircea Eliade - Dinsel Inançlar Tarihi 1

TARH
T a Devrinden Eleusis M y s t e r i a 'l a r n a f

MRCEA ELADE.
DNSEL NANLAR Ta Devrinden VE DNCELER Eleusis TARH / Cilt I

Mysteria'lartna

<
KABALCI YAYINEV: 195 Antropoloji, Arkeoloji, Mitoloji Dizisi: 18 Mircea Eliade (1907-1986) nde gelen din tarihilerindendir. eitli dinsel geleneklerdeki simgesel dile ilikin aratrmalar yap m ve mistik grngnn temelini oluturan mitlenn anlamn Ozumleyip birletirmeye almtr. 1928'de Bkre Oniversitesi'nde felsefe dalnda yksek lisans yapt. 1928-31 yllarnda Kalkta niversites'nde Sanskrite ve Hint felsefesi okudu ve alt ay Hmalayalar'daki Rike asram'nda yaad. 1933'te Yoga: Essai sur les origines de la mystique indienne adl almasyla doktorasn ta mamlad. 1933-39 yllarnda Bkre'te Hint felsefesi ve din tanhi okuttu. 1945'te konuk profesr olarak cole de Hautes Etudes'e gitti. 1951'de alanndaki en nemli eserlerden birisi olan anaizn'i yaymlad. 1956'da Chicago Oniversitesi'ne geti. 1961'de Hisory of Religions dergisini kurdu. 16 ciltlik Encyclopedia of Religion 'un (1987) baedtrlgnu yapmtr. Eliade gelenek sel ve ada toplumlardaki dinsel deneyimi, hyerojaniltr diye isimlendirdii grngleri incelemi, dnyann eitli dnlermdeki izini srm ve zmlemitir. Eliade dncelerini, yazd ro man ve gncelerde de ifade etmitir. Bu tr eserlerinden de baz lar dilimize evrilmitir. Asya Simyas, Babil Simyas ve Kozmolojisi, Dinler Tarihine Giri isimli eserleri yaynevirnizce yaymlanmtr. Baskya hazrladmz eserlerinden bazlar ise unlardr: Demirci ler ve Simyaclar (1956), Dinsel nanlar ve Dnceler Tarihnin 1. ve 3. ciltleri.

Mircea Eliade Histoir i des croyances et des ides religieuses / 1 De lagc de la pierre aux mystres d'Eleusis Payot, 1976 Dinsel inanlar ve Dsunfeer Taniii / OU 1 Tas Devrinden Eleusis Mvsteriii'larna Kabala Yaynevi, 2000 Birinci Basm: Nisanlay 2003 Hazrayan Y : Ergun Kocabyk Kapak Duzeni. Altug Gzey Bask: Yaylack Matbaas Mcell: Yedigun Mcelluhan-s

(^ KASALCIMYItWJ

Himaye-i Etfal Sok. -B Caaloglu 34110 ISTAN BU L Tel: (0212) 526 85 86 Faks: (0212) 513 63 05 www .kabalci.com.tr [email protected]

Cel ovage, publi dans le cadre du progamme d'aide ia publication, bnficii du soutien du Ministre des Affaire * Etrangres, de l'Ambassade de France en Turquie et de l'Institut Franais d'Istanbul

ewrtye ve yayma katk program erevesinde yaymlanan bu yapt, Fi ansa D $ lei Balanlp'nm, Trkiye'deki Fransa Buyukelilg'nin ve istanbul FVarsc Kltr Merfeesr'nin desteiyle refcfesiiilniir.

KTPHANE BLG KARTI Caalogng - Publicaon Data (CP) Eliade, Mircea Dinsel nanlar ve Dnceler Tarihi I Olt i Ta Devrinden Fleuss Mysteria'lanna 1. Din Tarihi 2. Antropoloji 3. Din Felsefesi 4. Mitoloji

ISBN 975-8240-81-1 ISBN 975-8240-84-6 (Takm)

MRCEA ELADE

DNSEL NANLAR VE DNCELER TARH Cilt I


Ta Devrinden Eleusis Mysteria'larna

eviren: A l i Berktay

KABA W l YAYINEV

NDEKLER

KSALTMALAR, 9 ONSOZ. 11
I. BOLUM

BALANGTA ... PALEANTROPtYENLERIN BYSEL VE ​​DNSEL DAVRANILARI, 17 1st Onentatio. Alet Yapmaya Yarayan Aletler. Atein "Evcilletiril mesi" 17 0 2. T arihncesi Belgelerin "Bulankl", 19 0 3. Mezar lklarn Simgesel Anlamlar, 22 i) 4. Kemik Ynlar Etrafnda D nen T artma, 26 () 5. Maara Resimleri: mge mi Simge mi ?, 29 0 6. Kadnn Varl, 33 0 7. Palepolitik to Avclarnda Ayinler, D nceler ve mgelem, 35 Eletirel Kaynaka, 4 1.
II. B O L M

EN UZUN DEVRM: TARIMIN KEF - MEZOLITK VE NEOLTK ALAR- 48 8, Kayp Cennet, 48 i) 9. alma, Teknoloji ve mgelem Dnyala r, 51 0 10. Palepolitik Avclarn Miras, 53 0 Yenebilir Bitkile rin Evcilletirilmesi: Kken M illeri: Kken M illeri 55 Q 12. Kadn ve Bitkiler. Kutsal Mekn ve Dnyann Dzenli Aralklarla Yenilenmesi, 58 0 13. Y a k n d o u 'n u n Nepolitik Dinleri, 62 14. Nepolitik an Ma nevi Yaplar, 65 0 15. Metalrjinin Dinsel Balam: Demir a Mitolojisi, 69 Eletirel Kaynaka, 73.
A.

m.BOLUM

MEZOPOTAMYA DNLER, 78 16. "Tarih S mer 'de Baslar ...", 78 0 17. Tanrlar Karsnda n san, 81 0 18. lk Tufan M iti, 83 0 19. Yeraltna ni: nanna ve D umuzi, 85 0 20. S mer - A kkad Sentezi, 88 0 21. Dnyann Yara tl, 90 0 22. Mezopotamya H kmdarlarnn Kutsall, 93 0 23. Glgam lmszlk Peinde, 96 0 24. Kader ve T anrlar, 100 Eletirel Kaynaka, 104.
IV. B O L U M

ESK MISIR'DA DNSEL DNCELER VE SYAS KRZLER, 112 25. Unutulmaz Mucize: "lk Kez," 112 0 26. Teogonler ve Koz mogoniler, 114 i) 27, Bedenlenmi Bir T a n r n n S o r u m l u l u k l a r,

117 O 28. Firavunun Ge Ykselii, 120 0 29. Osiris, ldrlen T anr, 123 0 30. Fetrei D nemi: Anari, Umutsuzluk ve Mezar tesi Hayatn "D emokratiklemesi", 1 2 6 0 31. "Gnele zdele tirme" Teolojisi ve Siyaseti, 129 0 32. Akhenaton ve Baarsz Re form Giriimi, 132 0 33.Son Sentez: Re-Osiris Ortakl, 134 Eletirel Kaynaka, 139.
v. BOLUM

MEGAL1TLER, TAPINAKLAR, TRENSEL MERKEZLER: BAT, AKDENIZ, NDS VADS, 147 34. Ta ve Muz, 147 0 35. Trensel Merkezler ve Megnlit Yaplar, 150 0 36, "Megalider Bilmecesi", 152 0 37. Etnografya ve Tarih ncesi, 155 0 38. H indistan 'n lk ehirleri, 156 0 39, marihsel D in Anlaytan ve H induizmdeki Koutlar, 158 0 40. Girit: Kut sal Maaralar, Labirentler, Tanralar, 161 0 41. Minos D ininin Ayrt Edici zellikleri, 164 0 42. Helen ncesi D nemin Dinsel Yaplarnn Sreklilii, 167 Eletirel Kaynaka, 170.
v. BLM

HTTLERtN VE KENANLILARIN DN, 176 43. Anadolu Sembiyozu ve H itit Badatrmachg, 176 0 44. "Kaybolan Tanr", 178 0 45. Ejderhay Yenmek, L80 0 46. Kumarbi ve Egemenlik, 181 0 47. Tanr Kuaklar Arasndaki at malar, 183 0 48.Bir Kenan Panteonu: Ugarit, 185 0 49.Baal Ege menlii Ele Geiriyor ve Ejderhay Yeniyor, 188 0 50, Baal'in Sa ray, 190 0 51.Baal Mot'la Karlayor: lm ve Hayata D n, 191 0 52. Kenan Dinsel Bak, 194 Eletirel Kaynaka, 197.
v. BOLUM

"SRAL OCUKKEN ...," 204 53. T e k v i n i n lk ki B l m, 204 0 54. Kayp Cennet. Kabil ve Habil, 207 0 55. Tufan'dan nce ve Sonra, 209 0 56. lk Peygam berlerin D ini, 212 0 57. brahim, "imann Babas", 215 0 58. Mu sa ve Msr'dan k, 217 0 59. "Ben, Benim", 219 0 60. Hkim ler D neminde D in: Badarmacln ilk Aamas, 223 Eletirel Kaynaka, 227. v.
BLM

HINT-AVRUPALILAR1N DN: VEDA TANRILARI, 233 61. Hint-Avrupallarn ntarihi, 233 0 62. ilk Panteon ve Ortak Dinsel Sz Daar, 235 0 63. Blml Hint-Avrupa deolojisi, 237 0 64. riler Hindistan'da, 240 0 65 . Varuna, lk T anr: De-

v a l a r ve Asura'lar, 244 i) 66. Vnrunn: Evrensel Kral ve Byc: Rta ve Mya, 245 {) 67, Ylanlar ve Tanrlar. Mra, Aryanan, Adt i, 248 O 68. Indra, ampiyon ve Yaratc, 250 O 69. Agni, Tanr larn Barahibi: Kurban Atei, Ik, Zeka, 252 70. Tanr Soma vc 'lmszlk "kisi, 254 71. Vedalar anda ki Byk T anr: Rudra-Siva ve Vinu, 257 Eletirel Kaynaka, 260.
A A

IX. B O L M

GAUTAMA B U D H A 'D A N N C E HNDSTAN: KOZMK KURBAN T R E N N D E N TMAN-BRAHMAN ZDELNE,


A.

269

72. Veda Riteilerinin Yaps, 269 73. En Ustun Kurban Tren leri: Aivamedha ve Punamedha, 271 O 74. Ritellerin Erginleyici Yaps: Kutsama (dlk) ve Kraln Kutsanmas (rjasya), 273 75.> Kozmogoniler ve Metafizik., 276 Bh / aaiar'da Kurban retisi, 280 77, Eskatoloji: Kurban Treni Yoluyla Prajpai ile zdeleme, 282 78.Tapas: Riyazet Teknii ve Diyalektii, 285 O 79. ileciler ve Esrikler: Mui, Vrtya, 288 'O 80. Upaniadlar ve Rfs lerin Aray: nsan Kendi Davranlarnn "Meyvele rinden Nasl Kurtulabilir? 291 81. At man-Brahman zdelii ve" k "Deneyimi, 293 82. Brahman'n iki Hali ve Madde iinde" Tutsak Olan tman "n Gizemi, 296 Eletirel Kaynaka, 299 .
A A A A

X. B L M

ZEUS VE YUNAN DN, 305 83. Teogoni ve Tanr Kuaklar Arasndaki Mcadeleler, 305 84. Zeus'un Zaferi ve Egemenlii, 308 0 85. lk Irklar M iti: Promet heus, Pandora, 311 86. ilk Kurbann S onulan, 314 87. nsan ve Yazg: "Yaama Sevinci" nin A nlam, 317 Eletirel Kaynaka, 322.
A A A

XI. B O L M

OLYMPOSLULAR VE KAHRAMANLAR, 327 88. T ahtndanndirilmi U lu Tanr ile Byc-Demirci: Poseidon ve Hephaistos, 327 89. Apollon: U zlatmlan elikiler, 330 0 90. Kehanetler ve A rnma, 333 0 91. "G ri T den Bilye, 335 0 92. Hermes, "nsann Yolda", 337 0 93. Tanralar 1: Hera, Arte mis, 339 0 94. Tanralar II: Athena, A phrodte, 342 0 95. Kahra manlar, 345 Eletirel Kaynaka, 352.
v

, xj.

BOLUM

ELEUSIS MYSrERM'LARI, 358 96. With: Persephone H a d e s' e, 358 y 97. Erginlenmeler: Kamusal T r e n l e r ve Gizli Riteller, 361 0 98. MystericTIar Bilinebilir mi? 363 0 99. "Srlar" ve "Mysteria'lar," 366 Eletirel Kaynaka, 370,
XIII. BLM

ZERDT VE RAN DN, 375 100.Bilmeceler, 375 0 101. Z e r d t 'n Hayat: Tarih ve M i t, 378 0 102. amancl Bir Esrime mi? 380 0 103. Ahura Mazda nm Vah yi: insan yiyi, Kty Semekte zgrdr, 381 0 104. Dnyann "D nm", 384 0 105. Ahemeniler'in D ini, 388 0 106. Iran Kral ve Yeni Yl Bayram, 390 107 Magiar Sorunu. skitler, 392 0 108. Mazdeizmin Yeni Ynleri: Haoma T apm, 393 0 109. Tan r Mithra'mn Yceltilmesi, 395 0 110. Ahura Mazda ve Eskatolojik Kurban, 396 0 111. Ruhun lmden Sonraki Yolculuu, 399 0 112. Bedenin Dirilii , 401 Eletirel Kaynaka, 404.
XIV. B O L M

KRALLAR VE PEYGAMBERLER DEVRNDE SRAL DN, 412 113. Krallk ve Monari: Badatrmacln D oruk Noktas, 412 0 114. Yahve ve Yaratt, 414 0 115. Eyb, Doru A damn Snan mas, 416 0 116. Peygamberler Z aman, 419 0 117 oban Amos. Sevilmeyen Hoea, 422 0 118. aya: "srail'den Artakalanlar" Geri Dnecek, 424 0 119. Yeremya'ya Verilen Vaat, 426 0 120, Ku d s' n D. Hezekiel'in Grevi, 428 0 121. "Tarihin Dehet f n e Yklenen Dinsel Deer, 430 Eletirel Kaynaka, 433.

xv.

BLM

DONYSOS VEYA YENDEN KAVUULAN AHRET MUTLULUU, 436 122. "ki Kez D omu" Bir T anrnn Epifanileri ve Gizlenmeleri, 436 0 123.Baz Halk Bayramlarnn A rkaikligi, 439 0 124. Euripides ve Dorysos Oranjicli ', 442anlari' 125 nn Varlm Yeniden Kefedince ...., 446 Eletirel Kaynaka, 452. DZN, 455

KSALTMALAR

ANET Af Or ARW BEFEO BJRL., BSOA5 OA ERE HJAS HR llj jA JA05 jAS Bombay flES JNES JRAS jSS OL2 RB REG RHPR RHR SMSR VT W.d.M 2DMG

|. B Pritchard, Anaat Near Easier}) Texts Relating w the Old Testament (Princeton, 1950; ikinci ksk, 1955) Archive Oncntdlni (Prague) Archv / ir Religion.swisscuscha / t (Frebrg / Leipzg) Bliefij de l'Ecole franaise d ' Extrcme-Orient (Hanoi) Bulletin of the John Rylands Library (Manchester) Bulletin of the School of Oriental and African Sindie s (Londra) Orrcnt Anthropology (Chicago) Encyclopaedia of Religin and Ethics, ed. James Hastings Harvard journal of Asiatic Studies History of Religions (Chicago) Indo-lranian journal (Lahey) Journal Asiatique (Pans) ... Journal of the American Oriental Society (Baltimore) ... Journal of the Asiatic Society, Bombay Branch .. Journal of Indo-European Studies (Montana) Journal oj Neat "Eastern Studies (Chicago) Journal oj the Royal Asiatic Society (Londra) Journal oj Semitic Studies (Manchester) Orientalstische Lite raturjei wig (Berlin / Leipzig) Revue Bbiae (Paris) Revue des Etudes Grectnies (Paris) Revue d'Hstui 'e et de Philosophic rcligieuscs (Strasbourg) Revue de l'Hstoire des Religions (Paris) Stud e Materia di Storia delle Religioni (Roma) Veins Tesfamenium (Leiden) W (> r (erbudi der Mythologie (Stuttgart) Zetschjt der Dcittschen Nuglndischen Gesellschaftscha / t

NSZ

D i n tarihisi iin kutsaln her t e z a h r nemlidir; her ayn, her mit, her i n a n ya da tanr figr kutsaln deneyimlenmesini yanstr ve dolaysyla varolma, an lam ve hchikat k a v r a m l a r n g n d e m e getirir. Daha nce bir baka frsatla belirtti im gibi, "insan zihninin, dnyada indirgenemez berek bir eyin bulunduu ka ns elmadan nasl ileyebileceini hayal etmek gtr; ​​insann deneyimlerine ve drtlerine an aniam y dnya bilinci, kutsalln kefiyle yakn dan ilintilidir, insan zihni gerek, gl, zengin ve anlaml olarak ortaya kanla bu niteliklerden yoksun olan, - yani eylerin kaotik ve tehlikeli ak, onlarn rastlantsal den aleye sayalaki firi firi, yani farkiri, mie sayalaki . "S onu olarak" kutsal, "insan bilincinin tarihin
1

de bir aama deil, bilincin yaps iinde bir unsurdur. K l t r n en arkaik d z e y lerinde insan olarak yaamak kendi iinde bir dinsel eylemdir; n k beslenmenin, cinsel hayatn ve a l m a n n ayinsel bir deeri v a r d r. Baka bir deyile insan o l mak - y a da insan haline gelmek- "dinle ilikili" olmak demektir. "Dinler Tarihine Gns'ten (1949) Relig'ons australiernes (1972)" '{Avustralya din
1

leri} konusunu ele alan k k kitaba kadar daha nceki eserlerimde, kutsaln d i yalektiini ve morfolojisini tartmtm. Bu eser ise farkl bir bak asyla ta sarlanp yazld. Bir yandan kutsaln tezahrlerini zamandizinsel b i r dzen iinde z m l e d i m (ama dinsel bir k a v r a m n "ya" yla onu d o r u l a y a n i l k belgenin tari h i n i birbirine k a r t r m a m a k gerekiri); dier yandan belgelerin elverdii l d e - derin krizler, zellikle de farkl geleneklerin yaratc anlar z e r i n d e d u r d u m. Ksacas dinsel inanlar ve d n c e l e r tarihine yaplm en b y k katklar g n na karmaya altm. D i n tarihisi iin kutsaln her t e z a h r n e m l i d i r; ama r n e i n tanr Anu'nun yapsnn veya Enuma Bi'te aktanlan teogoni ve kozmogoninin veya Glgam Lamatu'ya

d e s t a n n n, M e z o p o t a m y a h l a r n dinsel yaratclk ve z g n l n,

La Nostalgic des Ongies, 1969. p. 7 vd {The Quest: History and Weaning m Religion's onsoz (1969) 1. Ag.y.s. 9

* Australian Religions: An Introduction (1973) -yn. 11

nlNSl:!. NANLAR Vt DU> UNQ: IXR 7Alili II - I

kar yaplan apotropaik * 'ayinlerden ya da tanr Nusku mitolojisinden daha i y i yansttna da hi k u k u yoktur. K i m i zaman dinsel bir yaratmn n e m i, ona daha sonra y k l e n e n deerlerle ortaya kar. Eleusis mysfen'a'lan ve O r p h e u s u l gun en eski tezahrleri h a k k n d a elimizde ok az bilgi var; bununla birlict yrm yzyl akn bir sredir b u n l a r n A v r u p a 'n n en parlak zihinleri z e r i n d e k i b y leyici etkisi hayli anlaml ve s o n u l a r h e n z yeteryce d e e r u l e n d i r i l m e t u r u l e n d i r i l m e t u. K i m i ge d n e m yazarlarnn gklere kard Eleusis tarz erginlenme ve gizli O r p h e u s u ayinler kesin olarak mtolojiletirici gnoss'i ve Yunan-Dogu badatrmaclm yanstr. Fakat ortaa Hermesiligini, talyan R n e s a n s m, X V I I I. yzyln "okltist" geleneklerini ve romantizmi etkileyen tam da bu mysteria ve O r p h e u s u l u k anlaydr. Rilke'den T. S. Eliot'a ve Picrre Emmanuel'e kadar modern Avrupa iirinin esin kaynan o l u t u r a n da yine skende riyeli teologlar, mistikler ve bilginlerin mysteria ve Orpheus yaklamlardr. Dinsel d n c e l e r tarihine b y k katklar saptamak iin reilmi l t n ge erlilii elbette tartmaya aktr. Bununla birligte birok dindeki gelime bunu d o r u l a m a k t a d r; n k ancak derin krizler ve b u n l a r n sonucunda ortaya kan yaratmlar sayesinde dinsel gelenekler kendilerini yenilemeyi baarr. Brahmin kurban t r e n l e r i n i n dinsel a d a n deer yitimine u r a m a s n n yaratt gerilim ve u m u t s u z l u u n bir dizi parlak yaratma yol at Hindistan r n e i n i a n m s a m a k yeterli olacaktlerin, m a k yeterli olacaktler, m s a m a k yeterli olacaktler, m s a m a k yeterli olacaktler, m budklemajler, Budamani dnik, Budlamani dnik, bu y a r a t m l a r n her b i r i ayn kriz iin

gelitirilen ayr ve gz pek bir o z u m o l u t u r m a k t a d r (bkz. IX, X V I I, XVIII ve XIX. b l m l e r). Yllarca birka g n d e okunabilecek ksa ve zl b i r yapt tasarladm; nk kesintisiz bir okuma her eyden once dinsel g r n g l e r i n temel b t n l n ve ayn zamanda ifadelerinin t k e n m e k bilmeyen yeniliini gzler n n e serer. By le bir kitabn okuyucusu palepolitik an, Mezopotamya ve Msr'n d n c e ve inanlarn gzden geirdikten birka saat sonra Veda ilahileri, Brhmanalar ve

Upaniadlar'la kar karya kalacak; Zerdt, Gautama Budha ve Taoculuk, Helen mysteria l a n, Hristiyanln ykselii, Gnostisizm, simya veya Graal m i t o l o j i s i z e r i n d e d n d k t e n bir g n sonra, Sankara'y, Tantraclg ve Maccechus daede, Fiore'ylam; Quetzalcoatl ve Viracoc-

* Eski Yunanca apotropaios'an {ktlkleri uzaklatran) tretilmi szck. Kotu etkilen baka hedeflere ynlendirmek iin yaplan rimeller ve bu zellie sahip nesneler (orncgn nazarlk) iin kullanlr-

NSZ ha'yi, o n i k i Avr '* ve Gregorios Palamas', ilk Kabalaclar, bn-i Sina veya E i sai'yi * kefettikten ksa bir sre sonra Alman illuminatistleri '' ve romantikleriy1

le, Hegel, Max Mller, Freud, Jung ve Bonhoeffer'le karlaacaktr. Ne yazk k i, bu ksa ve zl kitap henz yazlmad. imdilik ciltlik bir

eser sunmakla yetindim; b u n u ileride yaklak drt yz sayfalk bir kitaba indir me u m u d u m u da koruyorum. Bu uzlatrc forml i k i nedenden t r setim: Bir yandan nemli ve yeterince bilinmeyen baz metinleri alntlamak bana yararl g r n y o r d u, dier yandan hayli kapsaml eletirel kaynakalar rencilerin hiz metine sunmak istiyordum. Bu nedenle sayfa altlarndaki d i p n o t l a r olabildiince aza indirerek, kaynakalar ve metinde ok ksaca deinilen ya da hi deinilme yen baz konulara ilikin tartmalar ayr bir ksmda t o p l a d m. Bu nedenle eser, kaynaklarn ve g n d e m d e k i eitli sorunlarla ilgili tartmalarn yer ald bu k sm atlanarak da okunabilir. Bir konuyu sentezleyen eserlerde ya da basitletiril mi kitaplarda genellikle b l m sonlarnda bir balklar listesi yer nanlar ve Dnceler alr; Dinsel

Tarihi 'nin yaps ise daha karmak bir eletirel araca ge

reksinim duyuyordu. Ben de b l m l e r i, n u m a r a l a n d r l m altblmlere ayrdm. Aratrmac, o k u m a s n a kout olarak kitabn ikinci ksmndaki konuyla ilgili tar tmalara ve kaynakalara bavurabilir. Her a l t b l m iin en son eletirel kay

nakay karmaya altm; yntembilimsel eilimlerini o n a y l a m a d m alma lar da a t l a m a d m. Birka istisna hari scandinavian, Slav veya Balkan dillerinde ya ymlanm katklar belirtmedim. Okumay kolaylatrmak iin Doulu isimlerin

Avar: Tamil dilindeki anlam mistik deneyimin derinliklerine dalan kii anlamnda "dalg" veya "Vinu'ya batm / dalm kifdir. Vainava (Vinu) geleneinde, cezbeli Hindu zahit lere bu isim verilir. Kkenleri gney Hindistan'an y VLinuard LX 'ya tapan ve esrik ilahiler syleyerek tapnak tapmak dolaan 12 Hindu airden oluan mistik bir gruba dayandrlr; iirleri, Prabandham demlen bir klliyatta bir araya getirilmitir -yn.* Eisai veya Ysai: Zen Budizminin Japonya'ya yerlemesinde nemli katklar olan Budist rahip (1141-1215) -yn. * Alman lluminatistleri: (illuminati: aydnlanmlar; illuminato [tekil.1) 1776'da lgolstadt, Bavyera'da Johann Adam Veishaupt (1748-1830) tarafndan kurulmu, papazlara kart ve democracy fikirlere sahip gizli dernek. Demek yeleri Areopagus'un (merkez ynetim kurulu) rehberliinde kat bir disiplin iinde (Weishaupt bir Cizvit olarak yetitirilmiti) sanat ve materyalist felsefe eitimi alyorlar ve demein birbirini takip eden seviyelerine eritirilerek admorl admardnlany. Kendilerinin, isa'nn aydnlatan merhametim kazanm olduklarna inanmlard. Snfsz ve herkesin birbiriyle card olduu bir top lum kurmay amalamlard -yn. Trke baskda, eletirel kaynaka ilgili blmlerin sonunda verilmitir -yn. 13th

IMNSIU. INANiJWR VC DS N YOUR TARH -1

ve [erimlerin transliterasyonunu sade 1 etirdi m. '"

Bu kitap, birka b l m dnda 1933-38'de Bkre n i v e r s i t e s i n d e, 1946 ve 1948'de Ecole des Hautes t u d e s' d e ve 1956'dan beri de Chicago niversitesi'nde verdiim Dinler Tarihi derslerinin z n n bir tekrardr. Ben, "uzmanlk" alanla r ne olursa olsun k o m u alanlarda rekletirilen ilerlemeleri de izlemeye aba layan ve disiplinlerin karlat farkl sorunlar hakknda rencileri bilgilen dirmekten e k i n m e y e n rinden im tari. G e r e k l e n de her tarihsel inceleme n i n evrensel tarihle belli bir yaknlk gerektirdiine i n a n n n; b u nedenle en kat "u z m a n l a m a" bile b i l i m a d a m n, aratrmalarn evrensel tarih iine oturtma zo r u n l u l u u n d a n muaf tutmaz. Ayrca Dante veya Shakespeare, hatla D o s o y e v s k i veya Proust incelemelerinin Kalidasa, 'No tiyatrosu ya da Singe plerin * hakknda

k i bilgilerle aydmlatlabilecegine i n a n a n l a r d a n m. Bu, ksr ve b o b i r ansiklopedicilik abas deildir. Sz konusu olan yalnzca insan zihninin tarihinin derin ve b l n m e z birliini g z d e n ka r m a m a k t r. nsanln tinsel tarihindeki bu b t n l n bilincine varlmas h e n z yeterin ce z m s e n m e m i yakn tarihli bir keiftir. n c c i l d i n son b l m n d e bu kefin d i s i p l i n i m i z i n gelecei asndan n e m i deerlendirilecektir. Yine bu son blmde, indirgemecilik statlarnn - M arx ve Nietzsche'den Freud'a kadar- ya ratt krizler ve antropolojinin, dinler tarihinin, grng bil imin ve yeni heme neutigin katklar tartlrken, modern bat dnyasnn tekknda yarat nemli dnyasnn tekinsel, ama daarat nemli yargya varlacaktr. Sz konusu olan, kutsallktan arn d r m a n n son a a m a s d r. Sre, d i n tarihisi asndan ok ilgintir; Gerekten de "kutsal" m en m k e m m e l biimde gizleniini, dana d o r u s u "kutsal" m "kutsal olmayan" la zdeletirilmesi ni y a n s t m a k t a d r.

* Soz konusu isimlerin ve tenmlerin evriyazs TUrkedek okunuu ve yerlemi biimlen esas alnarak yaplmtr -yn. MO 170 civarnda yaam Hint air ve oyun yazar. sminin anlam tanra "Kali nin kulu" anlamna geliyor-yn, ngilizceye Pilgrim MonrVy (Hac Maymun) ismiyle evrilmi bu eser, Ming hanedan zamannda halk masallarna dayanarak yazlmarn, rahip Sanzang blk yazlkeralk, biru al) klanmun, biru al) konu in masaldr -yn. 14th

NSZ

Elli yllk alma h a y a t m d a h o c a l a r m d a n, m e s l e k t a l a r m d a n ve rencile rimden ok ey r e n d i m. Hayatta olsunlar ya da olmasnlar, hepsine k r a n b o r l u y u m. Ayrca b u i l k c i l d i n metnini g z d e n geirme zahmetini gsteren Mic hel Fromentoux, Jean-Luc Benoziglio ve Jean-Luc Pidoux-Payot'ya t e e k k r ede r i m. 1950'den beri b t n yazdklarm iin geerli o l d u u gibi, b u kitap da ei m i n varl, efkati ve ball olmakszn t a m a m l a n a m a z d. Bizim iin o k de erli olan bir disipline yaptm b u herhalde son k a t k n n i l k sayfasna onun ad n sevin ve k r a n l a y a z y o r u m.

E.

Chicago niversitesi Eyll 1975

15

I.

BLM

BALANGITA ... PALEANTROPIYENLERN BYL & EL VE ​​DNSEL DAVRANILARI

1. Orientation.

Alet Yapmaya

Yarayan

Aletler. A t e i n

"Evci le iiri m esi"

Dinsel g r n g l e r i n anlalmasnda tad neme karn, burada "insanlama" sorununu t a r t m a y a c a z. D i k d u r m a n n primat ln aldna iaret ettiini be lirtmekle yetinelim. Ancak uyank haldeyken ayakta durulabilir. D i k d u r u saye sinde m e k n, n-insanlann eriemeyecei bir yapda, merkezi bir "yukar-aag" ekseninden kan d r t yatay y n d o r u l t u s u n d a dzenlenir. Bir baka deyile me k n, insan bedeninin etrafnda, n e, arkaya, saa, sola, yukar ve aa d o r u uzan y o r m u a s n a d z e n l e n m e y e izin verir. Farkl orientatio (konumlanma] yntem leri bu ilk deneyimden - kendinigrnrde snrsz, mehul, tehditkar bir bolu un iine "atlm" hissetmekten- yola karak geliir; nkynn bulamama nn yaratt badnngelmesi iinde uzun evresy den meanngeli, Birzun in deney me yerleimlerde ve konutlardaki paradigmatik blme ve paylatrmalarn nemini, bunlarn kozmolojik simgeselligini aklar (kr. 1 2),
1

Primatlarn v a r o l u tarzna gre bir dier belirleyici farkllk da alet kullan myla ortaya kar. Paleantrop iyeni er yalnzca alet kullanmakla kalmaz, ayn za manda onlar r e t m e yeteneine de sahiptirler. Baz m a y m u n l a n n nesneleri "alet" gibi kullandklar d o r u d u r ve hatta belirli durumlarda b u n l a r yaptklar da bi linmektedir. Ama paleantrop iyen ler "alet yapmaya yarayan aletler" de r e t i r l e r. Zaten o n l a r n alet k u l l a n m o k daha k a r m a k t r; onlar leaked kullanmaya hazr hr halde yanlarnda tarlar. Ksacas alet k u l l a n m, maymunlarda olduu gibi zel hr durumla veya verili bir anla s n r l a n m a m t r. Aletlerin k o l ve ba caklarn bir uzants olarak i g r m e d i i n i belirtmekte de yarar var. Bilinen en eski ilenmi talar insan bedeninin yapsnda nceden var olmayan bir ilevi, zellikle de kesme ilemini (kesmek, dilera tralamlar
!

"Yaamsal" deerinin ank bilincinde olmasalar da, konumlandnlm mekn deneyimi modern toplumlarn insanna da yabanc deildir. 17th

DlNsin. N A N I R Vt D U S N I. E R TARH 1 - I 1

maktan farkl bir ilemdir) yerine getirmek i e r e biimlendirilmitir. "

Teknolo

j i n i n ok ar ilerlemesi mutlaka zekda da benzer bir geliimi rektirmez. Son i k i yzylda teknolojide salanan olaanst atlmn Batl insann z e k s n d a kar latrmaya d e e r bir gelime halinde yansmad bilinmektedir. stelik, belir tildii gibi, "her yenilik bir toplu l m tehlikesini de beraberinde t a y o r d u" (Andr Varagnac). Teknolojik atalet paleantropiyenlerin hayatta kalmasn sal yordu. Atein "evcilletirilmesi," yan ate yakma, koruma ve tama olanann, Pa leantropiyenlerin zoolojik seleflerinden kesin olarak ayrllarna iaret ettii

sylenebilir. Ate k u l l a n m n a ilikin en eski "belge," Chou-kou-tien d n e m i n e (y. M 600,000) aittir; ama ate b y k olaslkla bundan o k daha n c e ve birok yerde "evcilletirilmitir." Aadaki z m l e m e l e r i okurken, tarihncesi insannn zekya ve hayal g c ne sahip bir varlk olarak davranmaya baladn gzden k a r m a m a k iin, i y i bilinen bu birka olguyu h a t r l a t m a k gediydi. Bilinalt etkinliklerine gelince dler, hayaller, grler, kurmacalar v b - b u n l a r n, ada insanda g r l e n l e r d e n yalnzca y o u n l u k ve genilikleri b a k m n d a n farkllatn varsayyoruz. Ama

b u y o u n l u k ve genilik terimlerini, en gl ve dramatik anlamlaryla ele alma lyz; i n k insan "Z a m a n n balangcnda" a l n m b i r k a r a r n, yaayabilmek

iin l d n n e kararnn nihai r n d r! Ksacas insanlar da e t o b u r l a a r a k "atala r m" amay b a a r m l a r d r. Yaklak i k i m i l y o n yl boyunca paleantropiyenler avlanarak geindiler; k a d n l a r n ve ocuklarn toplad meyveler, k k l e r, yumu akalar ve benzerleri t r n hayatta kalmasn salamaya yetmeyecek besinlerdi. Avlanma, cinsiyetler aras i b l m n belirledi ve bylece "i n s a n l a m a 'y da

g l e n d i r d i; n k etobur hayvanlar arasnda ve b t n hayvan d n y a s n d a byle b i r farkllk yoktur. Ancak avn srekli olarak takip edilmesi, sonunda avcyla katledilen hayvanlar arasnda sui generis' bir ilikiler sistemi yaratt. Biraz ileride bu soruna yeniden dneceiz. imdilik avc ile kurbanlar arasndaki "mistik dayanma" y l d r m e eyleminin kendisinin ortaya kardn hatrlatalm; d k l e n kan her adan i n san k a n n a benzemektedir. Avla "mistik d a y a n m a" son tahlilde insan t o p lu m l a r ile hayvan d n y a s arasndaki akrabal g s t e r m e k t e d i r. Avlanan hayvan veya

- Bkz. Karl Narr, "Approaches to the Social Life of Earliest Man," s. 605 vd. 'Kendine zg -yn. 18th

BAUNGICTA ...

daha ge d n e ml e r d e evcil hayvan l d r m e k, k u r b a n l a r n yer deitirebildii bir "kurban t r e n f y l e e d e e r d e d i r. Butun b u kavramlarn" insanlama "srecinin
3

son a a m a l a r n d a o l u t u u n u belirtelim. Palepolitik uygarlklar yok olduktan bin lerce yl sonra bile bu kavramlar - d e i t i r i l m i, yeniden deer k a z a n m, gizlen m i biimleriyle hl canlln k o r u m a k t a d r.

2. T a r i h n c e s i Belgelerin "B u l a n k l" Pale ant rop iyen ler "eksiksiz insanlar" olarak kabul edilirlerse, onlarn da baz inanlar olmas ve baz ayinler gerek letirmesi gerekmektedir; n k daha nce de hatrlattmz gibi, kutsaln deneyimlenmesi bilin yapsndaki unsurlardan birini o l u t u r u r. Baka bir deyile, ta rihncesi insanlarn "dinselligi" ya da "dinsel o l m a m a l a r" sorunu g n d e m e geti rildiinde, varsaymlarn d o r u l a y a c a k kantlar g s t e r m e k "dinsel o l m a d k l a r n" sav. Paleantropiyenterin "dinsel olmad" k u r a m b y k olas lkla evrimciliin en etkili o l d u u d n e m d e, primatlarla olan benzerlikler yeni kefedildiinde n e kmtr. Fakat b i r yanl anlama sz konusudur; n k bu durumda nemli olan paleantropiyenlerin anatomileri ve k e m i k yaplan deil (bu y a p l a n k u k u s u z primatlannkiyle benzerdir), eserleridir ve b u eserler "insan" ta n m n d a n baka birkin eyin yaktrlama dr zek dr. Ama b u g n Paleantropiyenlerin bir "dini" o l d u u konusunda fikir birliine

varlsa da, bu d i n i n ieriini saptamak fitlen olanaksz, en azndan o k g t r. Bununla birligte aratrmaclar h e n z teslim o l m a m t r; n k paleantropiyenle rin hayatna "tanklk eden" bir dizi "belge" mevcuttur ve bir g n b u n l a r n dinsel a n l a m n n zlecei umut edilmektedir. Baka deyile bu "belgelerin," Freud'un dehas sayesinde bilinaltnn o zamana dek sama veya anlamsz olarak grlen yaratmlarnn - dler, uyankgrlen dler, fanteziler, vs - insan hakkndaki bilgiler asndan ok deerli bir "dilin" varln ort "oluturabilecei umulmaktadr. Aslnda "belgeler" o l d u k a fazla, ama "bulank" tr ve o k eitli deildir: n san kemikleri, zellikle de kafataslar, ta aletler, boyalar (ncelikle k r m z top rak boya, hematit), mezarlarda bulunan eitli nesnel. Maara resimleri ve oy malar, b o y a n m akllar, kemikten ve tatan heykelcikler ancak ge palepolitik

Bu ok eski dnce Akdeniz antikagnda hal yayordu: Hayvanlar nsanlann yerine kurban edilmekle kalmyor (btn dnyada yaygn bir adet), hayvanlann yenne de in sanlar kurban ediliyordu. Kr.Waiter Burkert, Homo Necans, p. 29, dipnot 34. 19

DNSEL NANLAK VE DNCELER TARIM -1

adan itibaren mevcuttur. Baz r n e kl e r d e - m e z a r l k l a r, .sanat eserleri- ve ince leyeceimiz snrlar iinde, en a z n d a n bir "dinsel" niyetten emin olunabilir. Ama Aurignac * a (M 30,000) ncesi "belgelerin" ou, yan aletler, k u l l a n m de erleri d n d a b a k a bir ey ortaya k o y m a m a k t a d r. Yine de aletlerin belli bir kutsallkla ykl olmad ve - birokmitolojik ola yn esin kaynan olutumadgdnlemez, lk teknolojik keifler - tan sal dn ve savunma aralarna dntrlmesi, atee egemen olunmatta, birokmitolojik, salyn-zimes island in salnzanda, san aalnzanda evreni retmi, yaratc hayal gcnkkrtm ve besle mitir. H e n z av ve balk tutma a a m a s n d a k a l m ilkellerin dinsel hayatnda ve mitolojisinde aletlerin oynad rol incelemek yeterlidir. Bir silahn -tahta, ta, m e t a l - b y s e 1-dinsel deeri Avrupa'nn krsal nfusu iinde ve yalnzca folklor alanyla snrl kalmadan hl s r m e k t e d i r. Burada ta, kaya ve akllardaki kratofani * ve hiyerofaniyi "yeniden d e e r l e n d i r m e k niyetinde deiliz; okuyucu Dinler Tarihine Giri adl kitabmzn bir b l m n d e b u n l a r n rneklerini boullan e lanca, say e klerini, a rneklerini bullan e lanca, sayszl. Gok kubbeye saplanan ve ge trmanmaya

olanak salayan m z r a k l a r evresinde e k l e m l e n m i m i t o l o j i l e r i veya b u l u t l a r n iinde u u p eytanlar delip geen veya g k y z n e kadar b i r zincir o l u t u r a n ok lar ve benzerlerini hatrl. Paleantropiyenlerce ilenmi t a l a n n artk bize iletemeyecekleri eyleri daha i y i d e e r l e n d i r m e k iin, aletlerle i l g i l i inanlardan ve mitolojilerden en a z n d a n birkan h a t r l a t m a k gerklidir. Bu tarihncesi bel gelerin "anlambilimsel bulankl" tekil bir r n e k de o l u t u r m a m a k t a d r. Her

belge - c a m z a ait olsa b i l e - b i r anlam sistemi iine oturtulup o z l e m e d i su rece "tinsel a d a n bulank" tr. Bir alet, ister tarihncesine ister b u g n e ait olsun, ierdii teknolojik niyetten baka bir eyi ortaya karamaz: reticisinin veya sa hiplerinin onunla ilgili olarak neler d n d k l e r i n i, hissettiklerini, hissettiklerini, dledikleri netti. Ama en a z n d a n tarihncesi aletlerin mad-

'

Fransa'da 1860'daki kazlar esnasnda bulunan, tarihncesine ait kemik kalntlaryla dolu maara. Palepolitik katmanlardan birine burann ad venlmtr -yn.

* Kratofan (kratophany): Kudretin tezahr -yn. Hiyerofani iherophany): (Yun. Hieros, 'kutsal' + phainein 'gstermek') lahinin ve; .a kut saln, zellikle kutsal bir yerde, nesnede veya durumda tezahr etmesi, belnr.es: 3u terou'da genellikle esadki Yunanda, ve cellular Kitab Mukaddes kj. r i:.! <'.: metinlerde tanrlann grnmesini ifade etmek iin kullanlmtr -yn. 20th

BALANGITA

d i olmayan deerlerini "hayal etmeyi" denemeliyiz. Yoksa b u anlambilimsel bula nklk k l t r tarihinin tamamen hatal bir alglann bize dayatabilir; rnein bir inancn onaya km, ilk kez ak bir biimde saptand tarihle kartrabi liriz. "'maggot ama geildiinde baz gelenekler madencilik, metalrji ve silah retimi ilerine ilikin" meslek srlar "n ima edlik mayan, bunu daha nce benzeri oltng ; nk bu gelenekler, en azndan ks men, ta devrinden kalma bir mirasn uzantsdr. Yaklak ikimilyon yllk bir sre boyunca, Paleantropiyenler esas olarak av clk, balklk ve toplayclkla geindiler. Ama paleolitz avcnn cantinsel ma evreni bulikular ne ilikolok resimleri sanatna (MO 30,000) kadar gidebilmektedir.stelik ada avc halklann dinsel inan ve davranlar incelendiinde, benzer inanlarn paleantropiyenlerde varln veya yokluunu kantlamann neredeyse tamamen olanayksz benzin veya yokluunu tamamen olanayksz, donmunast insolarna avc, hlvanaklar benz olduunast farkarna, hlvan mascharna, hlvan mann lmer lannarna lan hayvana ve hayvann da insana dne bileceine; lle r i n r u h l a r n n hayvan bedenine girebileceine ve belirli bir kiiyle belirli b i r hayvan arasnda gizemli ilikiler b u l u n d u u n a inanrlar (eskid buna nagualizm ad veriliyordu). Avclann dinlerinde saptanan doast varlklara gelince, vahi hayvan suretindeki can yoldalar veya "koruyucu ruhlar," hem av hem de avc lar koruyan Yce Varlk-Yabanl Hayvanlarn Efendisi t r n d e n tanrlar, allk ri t e rit lil e rir ve ruhl. Ayrca baz dinsel davranlar da avclarn uygarlklarna z g d r: Hayvann l d r l m e s i bir ritel o l u t u r u r, b u da Yabanl Hayvanlann Efendisi'nin avcnn yalnzca beslenmek iin ihtiyac o l d a i a i cadar n d r i me h raben c and d a u kadar n d ri me h raben and na p n d a u kadar n l d r l d r kemiklerin, zellikle de kafatasnn hatr saylr bir ritel deeri vardr (bunun nedeni b y k olaslkla kemiklerin hayvann "Ruhunu" ya da "cann" b a r n d r d na ve Yabanl Hayvanlarn Efendisi'nin is oetten yola turak rana); bu nedenle kafatas ve uzun kemikler dallarn stands veya y k s e k yerlerde sergilenir; baz halklarda l d r l e n h a y v a n n Ruhu "tinsel vatanna" g n d e r i l i r (k r. A y n u l a r m ve Gilyaklarn "ay bayram"); Yce Varhk-

Bu yntem daha da ilen gtrulrse, Cermen masall an mn

CTOIIMI

Kardeler tarafndan

yaymlandklar 1812-22'ye tarih lend iri me sine bile yol aabilir.


5

Basitletirmek iin J. Haeckel'in sentez almasn kullanyoruz: "Jager und hagdrten," Relgin in past and present, 3rd bask, 1959, c. 111, stun 511-13. 21

DINSKL N A N L A R VE D N C E L E R "l A K I M I - I

lar'a l d r l e n her hayvandan bir para (Pigmeler, Fiiipinler'deki Negritolar, vd) veya kafa tasn ve uzun kemiklerini sunma (Samoyedler, v d) deti de vardr; Su dan'm baz halklarnda g e n adam i l k avn l d r d k t e n sonra b i r m a a r a n n du varlarn onun kanyla boyar, Elimizdeki arkeolojik belgelerde bu inan ve trenlerin ka tanmlanabilir? Yalnzca kafatas ve uzun kemik adaklar belgelenebilir. Avc halklarn dinsel ide olojisinin zenginlii ve karmakl -ve bunun Paleantropiyenlerdeki v a r l n n veya y o k l u u n u n k a n t l a n m a s n n neredeyse tamamen o l a n a k s z l - zerinde ne kadar durulsa azdr. Birok kez yinelediimiz gibi: nanlar ve dnceler fosillemez. Bu nedenle baz bilginler, Palean t rop iyenle rin d n c e ve inanlarn av clarn uygarlklaryla karlatrarak yeniden o l u t u r m a k yerine, bunlar hakkn da hibir ey sylememeyi tercih etmilerdir. Ama bu radical metodolojik tavr da belli tehlikeler iermektedir. Akln tarihinin ok b y k bir b l m n bo b rakmak, b t n bu zaman boyunca akln etkinliinin teknolojinin aktarlmasyla snrl kald d n c e s i n i tevik etme riskini k o r u n m a s ve

beraberinde getir

mektedir. Oysa b y l e bir g r yalnzca hatal olmakla kalmaz, insan hakknda b i l g i edinme srecini de olumsuz y n d e etkiler. Homo Jaber ayn zamanda ftomo ludens, homo sapiens ve homo reirg / osus'tu. Onun dinsel inanlarn ve uygulamalar n yeniden o l u t u r m a k m m k n olmadna g r e, en azndan onlar dolayl y o l dan aydnlatabilecek baz kyaslamalara iaret edilmelidir.

3.M e z a r l k l a r n Simgesel A n l a m l a r En eski ve sayca en fazla "belgeler," doal olarak kemiklerdir. Moustier k l t r andan (M O 70,000-50,000) itiba ren mezarlklarn varlndan kesin olarak sz edilebilir. Ama o k daha eski sit alanlarnda, omegin Chou-kou-tien'de (M 400,000-300,000 arasna tarihlendirilebilecek bir d n e m) kafataslan ve ak ene kemikleri b u l u n m u, bu kemiklerin oradlaraki varl g n d e m e sorellelli. Mezarlk sz konusu olmad na g r e, bu kafataslarnn saklanmas dinsel nedenlerle aklanabilirdi. Abbe 'Breuil ve W i l h e l m Schmidt Avustralyallarda ve dier ilkel halklarda g r l e n,
6

l m akrabalarn kafataslarn saklamak ve kabile yer deitirirken b u n l a r da yanlarnda tama detini hatrlattlar. Bilginlerin ou bu varsaym -akla yakn g r n s e d e - kabul etmedi. Bu olgular, ritel amal ya da dind nedenlere daya-

Fransa'da XVI. yzyldan itibaren gen Ruhaniler iin kullanlan bir unvan -yn. '' j. Maringer, The Gods oj Prehistonc Man, p. 18 vd. 22nd

KAPLANI; iTA

nan bir y a m y a m l n kantlar olarak da y o r u m l a n d. r n e i n A. C. Blanc, Monte Circeo'da bir m a a r a d a bulunan Neandertal kafatasnn krlm olmasn byle

aklad: A d a m sag gz u k u r u n u paralayan bir darbeyle l d r l m, daha sonra arka kafa k e m i i n d e k i delik geniletilerek beyni dar karlm ve bir iinde yenmiti. Ama b u aklama da herkes tarafndan kabul edilmedi.
7

ritel

En eski zamanlardan bu yana o l u m sonras hayata i n a n, krmz toprak boya kullanmyla k a n t l a n m gibidir; b u boya ritel a n l a m n d a kan ikame eder, yani hayatn "simgesi" dir. Cesetlerin z e r i n e krmz toprak boya s e r p i t i r m e k, butun y e r k r e d e zaman ve mekan iinde yaygn bir dettir. Chou-kou-tien'den A v r u pa'nn bat kylarna. Afrika'da m i t Bumu'na, Avustralya'ya, Tasmanya'ya ve
1

Amerika'daki Tierra del Fuego'ya '' kadar her yerde g r l m e k t e d i r. Mezarlklarn dinsel a n l a m ise o k tartmal bir konudur. Hi k u k u yok k i, llerin topraa verilmesinin bir berekesi o l m a l d r; ama bu gereke nedir? ncelikle unutma mak berekir ki, "cesedin ormann sk aalarla kapl bir yerinde ylece terk edil mesi, cesedin paralanmas, yemeleri iin kulara terk edilmesi, cesedi ieride b rakarak bir konuttan hzla kalp gidilmadmesi hzarlibden hzlazl sonraki hayata inancn kesin kantlardr; yoksa cesedi gmmek iin katlanlan zahmet anlal maz bir ey olurdu. lmden sonraki hayat yalnzca "tinsel" niteligte olabilir, yani Ruhun daha sonraki birancolu biarlas larak alglan de buabilirdi mekt geri dnne kar alnm bir nlem olarak da yorumlanabilir; bu rneklerde ceset ler kvrlm ve belki de balanmt. Dier yandan lnnkvrlmduruunun "yaayan cesetler" den duyulan korkuyu bil, tainmunirl) bir korkun m tersine bir "yeniden d o u" umudunu gsterdii de

varsaylabilir; n k cesedin bilinli olarak cenin konumunda topraa v e r i l d i i b i r o k r n e k bilinmektedir. Bysel-dinsel anlaml mezarlara en i y i r n e k l e r arasnda, zbekistan'da Te-

Leroi-Gourhan adamn ldrlp yendiine ikna olmamtr (Lcs relgos de! A prehstnire, p. 44). Chou-kou-tien'dek yamyamlk varsaymn kabullenmeyen Maringer (fl.g.y-, p. 20), Blanc'n aklamasn da reddetmektedir (a.g.y., p. 31 vd). Aynca bkz. Mller-Karpe, Akiteinzeit, p. 230 vd, 240; M. K. Roper, "A Survey of Evidence for Intrahuman Kil ling in the Pleistocene."

'

Ate lkesi. Gney Amerika'nn gney ucunu meydana getiren ve Magellau boaznn tesinde, 1520'de Magellan tarafndan kefedilen takmadalar - y n. , Leroi-Gourhan, p. 54.

DNSEL NANLAR VE DUUNCELMi TARH I

ikta '(d a keisi b o y n u z l a r n d a n bir dairenin ortasna g m l m o c u k cesedi), Correze, Chapelle-aux-5aints'deki mezan (cesedin g m l d u k u r d a akmak ta n d alar u b i r o k alet ve krnta)

rassie mezarln (ilerinde a k m a k tandan alet depolan bulunan k k tepeler den o l u m u o k sayda mezar) sayabiliriz. Kannel D a n d a k i bir m a a r a n n on mezardan o l u a n mezarln da bunlara eklemek gerekir. Mezarlara konan besin adaklarnn veya nesnelerin anlam ve rekten o zamandan kalp kalmad hfll tartlmaktadr; en i y i bilinen r n e k Mas-d'Azil'deki
ll>

kadn kafatasdr;

takma

gzleri olan b u kafatas bir rengeyigi ene k e m i i ve boynuzu zerine k o n m u tur. st palepolitik ada topraa g m m e uygulamas yaygnlam gibidir. z e r l e rine k n n z toprak boya d k l m cesetlerin g m l d ukurlarda baz taklar da b u l u n m u t u r (deniz k a b u k l a r, kpeler, kolyeler). Mezarlann yannda bulunan hayvan kafataslan ve kemikleri b y k olaslkla ya adak ya da ritel ziyafetlerin kalntlardr. Leroi-Gourhan, "cenaze nesneleri" nin, yani topraa verilenlerin k i isel eyalarnn "ok tartmal" o l d u u k a n s n d a d r. "Bu nemli bir sorundur; bu tr nesnelerin varl yalnzca lmden sonraki kiisel hayat inancn gster mekle kalmaz, len kiinin yapt ie teki dnyada da devam edeceine kesin likle inanldn kantlar. Benzer dncelerin varl ok olyler olarak ve faktun. ayn yazar Liguria'da bulunan bir Aurignac amezannn hakikiliini kabul etmektedir; bu mezardaki iskeletin yannda "buyruk asalar" ad verilen o gizemli nesnelerden drt tane vardr.
12

Demek k i en azndan baz mezarlar, zel b i r faaliyetin l m d e n sonra


13

s r d r l e c e i inancn k u k u y a yer brakmayacak b i i m d e g s t e r m e k t e d i r.